انواع زخم بستر

انواع زخم بستر یا زخم‌های فشاری، از مشکلات جدی در بیماران با تحرک محدود محسوب می‌شوند که در صورت عدم پیشگیری و درمان مناسب، می‌توانند به عوارض جدی منجر شوند. در این مقاله از دوره زخم مجتمع سلامت تهران، به بررسی جامع انواع زخم بستر، علل ایجاد، مراحل پیشرفت، نواحی مستعد، روش‌های پیشگیری و درمان می‌پردازیم.

زخم بستر چیست؟

زخم بستر یا زخم فشاری، آسیبی به پوست و بافت‌های زیرین آن است که به‌دلیل فشار مداوم یا اصطکاک بر روی نواحی استخوانی بدن ایجاد می‌شود. این زخم‌ها معمولاً در افرادی که برای مدت طولانی در یک وضعیت ثابت قرار دارند، مانند بیماران بستری، سالمندان یا افراد دارای معلولیت حرکتی، مشاهده می‌شوند.

علل ایجاد زخم بستر

عوامل متعددی در ایجاد زخم بستر نقش دارند که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• فشار مداوم: فشاری که به‌صورت مداوم بر نواحی خاصی از بدن وارد می‌شود، می‌تواند جریان خون را کاهش داده و منجر به آسیب بافتی شود.
• اصطکاک: حرکت پوست بر روی سطوح خشن یا زبر می‌تواند باعث آسیب و ایجاد زخم شود.
• برش (Shear): زمانی که پوست در یک جهت حرکت می‌کند و استخوان زیرین در جهت مخالف، می‌تواند بافت‌ها را کشیده و آسیب برساند.
• رطوبت: وجود رطوبت ناشی از تعریق، ادرار یا مدفوع می‌تواند پوست را نرم کرده و خطر زخم بستر را افزایش دهد.
• تغذیه نامناسب: کمبود پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌تواند مقاومت پوست را کاهش داده و خطر زخم بستر را افزایش دهد.

انواع زخم بستر

انواعه زخم بستر کدام است؟ انواع زخم بستر عبارتند از:

1. زخم بستر درجه 1

زخم بستر درجه یک، خفیف‌ترین نوع زخم‌های فشاری است که فقط لایه بالایی پوست را تحت تأثیر قرار می‌دهد. علائم رایج آن شامل درد، سوزش یا خارش، و تغییراتی در بافت یا دمای پوست می‌باشد. در افراد با پوست روشن، ممکن است قرمزی مشاهده شود، در حالی که در پوست‌های تیره‌تر، تغییر رنگ کمتر مشهود است. اگر پس از فشار دادن ناحیه، رنگ پوست به حالت طبیعی بازنگردد، نشان‌دهنده کاهش جریان خون در آن ناحیه است.

برای مدیریت زخم بستر درجه یک، اقدامات زیر توصیه می‌شود:

• کاهش فشار موضعی: تغییر موقعیت بیمار به‌صورت منظم؛ هر ۲ ساعت یک‌بار در رخت‌خواب و هر ۱۵ دقیقه یک‌بار در ویلچر. استفاده از پدهای فوم، بالش یا تشک‌های طبی نیز مفید است.
• تمیز نگه‌داشتن ناحیه آسیب‌دیده: شست‌وشوی ملایم ناحیه با آب و صابون ملایم و خشک کردن آرام آن. از استفاده از محلول‌های ضدعفونی‌کننده قوی مانند بتادین یا آب اکسیژنه بر روی زخم‌های باز خودداری کنید.
• تغذیه مناسب: مصرف رژیم غذایی غنی از پروتئین، ویتامین‌های A و C، و مواد معدنی مانند آهن و روی. همچنین، نوشیدن مقدار کافی آب برای حفظ هیدراتاسیون بدن ضروری است.

با تشخیص به‌موقع و مراقبت مناسب، زخم بستر درجه یک معمولاً طی ۲ تا ۳ روز بهبود می‌یابد. در صورت عدم بهبود در این مدت، حتماً با پزشک مشورت کنید.

1. زخم بستر درجه 2

زخم بستر درجه دو زمانی رخ می‌دهد که آسیب به پوست عمیق‌تر شده و به لایه‌های زیرین گسترش می‌یابد. علائم شایع این نوع زخم عبارت‌اند از:

• درد در ناحیه زخم؛
• پوست کنده‌شده یا زخم باز؛
• ظاهر شدن تاول‌های پر از مایع یا چرک؛
• تورم، گرما یا قرمزی در ناحیه آسیب‌دیده؛
• ترشح مایع شفاف یا چرکی از زخم.

برای تشخیص و درمان زخم بستر درجه دو، مراحل زیر را دنبال کنید:

1. تمیز کردن زخم: زخم را با آب یا محلول آب‌ونمک شست‌وشو داده و به‌آرامی خشک کنید. این فرایند ممکن است دردناک باشد؛ بنابراین، در صورت نیاز و با مشورت پزشک، ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل از تمیز کردن، مسکن مصرف کنید.
2. پانسمان زخم: پس از تمیز کردن، زخم را با پانسمان شفاف یا گاز مرطوب بپوشانید تا از آلودگی و عفونت جلوگیری شود.
3. مراقبت از علائم عفونت: در صورت مشاهده علائمی مانند چرک، تب یا قرمزی شدید پوست، فوراً به پزشک مراجعه کنید.

با تشخیص به‌موقع و مراقبت مناسب، زخم بستر درجه دو معمولاً طی ۳ روز تا ۳ هفته بهبود می‌یابد. اگر بهبودی در این مدت حاصل نشد، حتماً با پزشک تماس بگیرید.

1. زخم بستر درجه 3

زخم‌های فشاری درجه سه، که به نام زخم بستر نیز شناخته می‌شوند، به بافت چربی زیر پوست نفوذ کرده و اغلب شبیه گودال‌های عمیق هستند. این زخم‌ها معمولاً بوی نامطبوعی داشته و ممکن است علائم عفونت مانند لبه‌های قرمز، وجود چرک، بوی بد و گرمای زیاد را نشان دهند. در صورت از بین رفتن بافت، ناحیه موردنظر ممکن است سیاه شود.

برای درمان زخم‌های فشاری درجه سه و چهار، مراقبت حرفه‌ای ضروری است. پیش از هر اقدامی، با پزشک مشورت کنید. پزشک ممکن است بافت مرده را برداشته و آنتی‌بیوتیک تجویز کند. با مراقبت مناسب، بهبود این زخم‌ها حداقل یک ماه طول می‌کشد و در برخی موارد ممکن است تا ۴ ماه نیز به طول انجامد.

برای پیشگیری از زخم‌های فشاری، تغییر مداوم وضعیت بدن، استفاده از بالشتک‌های مناسب و حفظ بهداشت پوست توصیه می‌شود.

1. زخم بستر درجه 4

زخم بستر درجه چهارم، مهیب‌ترین گونه از زخم‌های فشاری محسوب می‌شود که گاه تا بافت‌های عضلانی و رباط‌ها نفوذ می‌کند.

نشانه‌های رایج این زخم‌ها عبارت‌اند از:

• جراحت عمیق و وسیع؛
• بافت نکروتیک (سیاه‌شدگی) و علائم عفونت؛
• نمایان شدن تاندون‌ها، عضلات و حتی استخوان در ناحیه آسیب‌دیده.

در چنین شرایطی، فوراً با پزشک معالج تماس بگیرید. این زخم‌ها وضعیت اضطراری داشته و نیازمند مداخله فوری و تخصصی هستند. در بسیاری از موارد، تنها راه درمان، جراحی است.

بهبود زخم‌های فشاری درجه چهارم حداقل به سه ماه زمان نیاز دارد و در برخی موارد، ممکن است سال‌ها به طول انجامد.

انواع زخم بستر به جز چهار درجه معمول

زخم‌های فشاری، که به نام زخم بستر نیز شناخته می‌شوند، معمولاً بر اساس شدت و عمق آسیب به چهار درجه تقسیم‌بندی می‌شوند. با این حال، دو نوع دیگر از زخم‌های فشاری وجود دارند که خارج از این چهار درجه معمول قرار می‌گیرند:

1. زخم غیرقابل درجه‌بندی (Unstageable): این نوع زخم زمانی تشخیص داده می‌شود که عمق واقعی زخم به دلیل وجود بافت مرده (اسکار) یا ترشحات ضخیم قابل مشاهده نیست. تا زمانی که این بافت‌ها برداشته نشوند و عمق واقعی زخم مشخص نشود، نمی‌توان درجه دقیقی برای آن تعیین کرد.
2. آسیب مشکوک به بافت عمیق (Suspected Deep Tissue Injury – SDTI): در این حالت، سطح پوست ممکن است سالم به نظر برسد یا تغییر رنگی مانند قرمزی یا بنفشی داشته باشد، اما بافت‌های زیرین دچار آسیب جدی شده‌اند. این نوع آسیب می‌تواند به سرعت به زخم‌های درجه سه یا چهار تبدیل شود.

تشخیص و درمان به‌موقع این نوع زخم‌ها بسیار مهم است، زیرا می‌توانند به سرعت پیشرفت کرده و عوارض جدی‌تری ایجاد کنند. مراقبت مناسب، تغییر مکرر وضعیت بدن و استفاده از تجهیزات کمکی می‌تواند در پیشگیری و مدیریت این زخم‌ها مؤثر باشد.

مراحل زخم بستر

زخم‌های بستر بر اساس شدت و عمق آسیب به چهار مرحله تقسیم می‌شوند:

مرحله اول: قرمزی پوست بدون زخم باز
در این مرحله، پوست در ناحیه تحت فشار قرمز می‌شود و با فشار دادن سفید نمی‌شود. ممکن است پوست در این ناحیه گرم‌تر یا سردتر از نواحی اطراف باشد و بیمار احساس درد یا خارش کند.

مرحله دوم: آسیب سطحی پوست
در این مرحله، لایه‌های بالایی پوست آسیب دیده و ممکن است تاول یا زخم باز کم‌عمق مشاهده شود. ناحیه آسیب‌دیده ممکن است متورم و دردناک باشد.

مرحله سوم: زخم عمیق با درگیری بافت زیرجلدی
در این مرحله، زخم به لایه‌های عمیق‌تر پوست نفوذ کرده و بافت چربی زیرجلدی را درگیر می‌کند. زخم ممکن است به شکل یک حفره عمیق با بافت مرده (نکروز) ظاهر شود.

مرحله چهارم: آسیب گسترده با درگیری عضله و استخوان
شدیدترین مرحله زخم بستر که در آن زخم به عضلات، تاندون‌ها و حتی استخوان‌ها گسترش می‌یابد. خطر عفونت شدید و عوارض جدی در این مرحله بسیار بالا است.

نواحی مستعد زخم بستر

زخم‌های بستر معمولاً در نواحی از بدن که پوست نزدیک به استخوان است و فشار بیشتری را تحمل می‌کند، ایجاد می‌شوند. این نواحی شامل:

• پاشنه پا
• قوزک پا
• پشت سر
• دنبالچه و لگن
• آرنج‌ها
• زانوها
• شانه‌ها و تیغه‌های شانه

روش های پیشگیری از زخم بستر

1. تغییر مداوم وضعیت بدن
تغییر منظم وضعیت بدن بیمار برای کاهش فشار بر نواحی مستعد زخم بستر ضروری است. بیماران بستری باید هر دو ساعت یک‌بار و بیماران نشسته هر ۱۵ دقیقه یک‌بار وضعیت خود را تغییر دهند.

2. استفاده از وسایل کمکی مناسب
استفاده از تشک‌ها و بالشتک‌های مخصوص که فشار را توزیع می‌کنند، می‌تواند به پیشگیری از زخم بستر کمک کند.

3. مراقبت از پوست
تمیز و خشک نگه داشتن پوست، استفاده از مرطوب‌کننده‌ها و بررسی روزانه پوست برای شناسایی علائم اولیه زخم بستر مهم است.

4. تغذیه مناسب
مصرف کافی پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی برای حفظ سلامت پوست و بافت‌ها ضروری است.

5. تحرک و تمرینات فیزیکی
تشویق بیماران به حرکت و انجام تمرینات فیزیکی مناسب می‌تواند به بهبود جریان خون و کاهش خطر زخم بستر کمک کند.

روش‌های درمان زخم بستر

مرحله اول و دوم

1. کاهش فشار: برداشتن فشار از ناحیه آسیب‌دیده با تغییر وضعیت بدن و استفاده از وسایل کمکی.
2. مراقبت از زخم: شستشوی ملایم ناحیه با محلول‌های مناسب و استفاده از پانسمان‌های محافظ.
3. مدیریت درد: استفاده از مسکن‌ها در صورت نیاز.

مرحله سوم و چهارم

1. دبریدمان (برداشتن بافت مرده): حذف بافت‌های مرده برای تسهیل بهبود زخم.
2. درمان عفونت: استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها در صورت وجود عفونت.
3. جراحی ترمیمی: در موارد شدید، ممکن است نیاز به جراحی برای ترمیم بافت‌های آسیب‌دیده باشد.

عوارض احتمالی زخم بستر

در صورت عدم درمان مناسب، زخم بستر می‌تواند به عوارض جدی منجر شود که شامل موارد زیر است:

۱. عفونت‌های موضعی و سیستمیک

• سلولیت: عفونت لایه‌های عمیق‌تر پوست که می‌تواند به تورم، قرمزی و درد منجر شود.
• استئومیلیت: عفونت استخوان که ممکن است در مراحل پیشرفته زخم بستر رخ دهد و نیاز به درمان طولانی‌مدت با آنتی‌بیوتیک‌ها یا حتی جراحی داشته باشد.
• سپسیس: عفونت گسترده در بدن که می‌تواند به نارسایی چندین عضو و حتی مرگ منجر شود.

۲. نکروز بافتی

مرگ بافتی که ممکن است به سیاه شدن ناحیه زخم منجر شود و نیاز به برداشتن بافت مرده داشته باشد.

۳. فیستول و سینوس‌های چرکی

تشکیل مسیرهای غیرطبیعی بین ناحیه زخم و اندام‌های داخلی که می‌تواند به عفونت‌های مکرر و مشکلات جدی منجر شود.

روش های نوین درمان زخم بستر

با پیشرفت علم پزشکی، روش‌های جدیدی برای درمان زخم بستر معرفی شده است که می‌تواند به بهبود سریع‌تر و مؤثرتر بیماران کمک کند:

۱. وکیوم تراپی (VAC Therapy): این روش شامل ایجاد فشار منفی در ناحیه زخم با استفاده از دستگاه‌های مخصوص است که به تخلیه ترشحات، کاهش ادم و تسریع در بهبود زخم کمک می‌کند.

۲. استفاده از فاکتورهای رشد و سلول‌های بنیادی: تزریق فاکتورهای رشد یا سلول‌های بنیادی به ناحیه زخم می‌تواند فرآیند ترمیم بافت را تسریع کرده و به بهبود سریع‌تر زخم کمک کند.

۳. لیزر درمانی: استفاده از لیزر برای تحریک فرآیندهای ترمیمی در بافت‌های آسیب‌دیده می‌تواند به بهبود زخم‌های بستر کمک کند.

۴. الکتروتراپی: استفاده از جریان‌های الکتریکی ملایم برای تحریک رشد بافت‌های جدید و بهبود جریان خون در ناحیه زخم.

۵. پانسمان‌های پیشرفته: استفاده از پانسمان‌های حاوی نقره، هیدروژل‌ها و سایر مواد پیشرفته که می‌توانند به کاهش عفونت و تسریع بهبود زخم کمک کنند.

سخن پایانی

همانطور که در این مطلب به موضوع انواع زخم بستر پرداخته شد، متوجه شدید که زخم‌های فشاری یا زخم‌های بستر بر اساس شدت و عمق آسیب به چهار درجه تقسیم می‌شوند:

• زخم فشاری درجه ۱: در این مرحله، پوست سالم است اما تغییر رنگ داده و ممکن است قرمز یا ملتهب به نظر برسد. هنگام لمس، ناحیه آسیب‌دیده ممکن است گرم‌تر یا سردتر از مناطق اطراف باشد و فرد ممکن است احساس درد، سوزش یا خارش خفیف داشته باشد. در این مرحله، زخم هنوز باز نشده است.
• زخم فشاری درجه ۲: در این مرحله، لایه بالایی پوست (اپیدرم) و ممکن است لایه دوم (درم) نیز آسیب دیده باشند. زخم به صورت تاول پر از مایع یا زخم باز کم‌عمق با بستر زخم به رنگ قرمز مایل به صورتی ظاهر می‌شود. ناحیه اطراف زخم ممکن است قرمز و ملتهب باشد.
• زخم فشاری درجه ۳: در این مرحله، از دست دادن کامل ضخامت پوست وجود دارد که به شکل یک حفره به نظر می‌رسد و تا لایه چربی زیر پوست گسترش می‌یابد. بافت چربی ممکن است در بستر زخم دیده شود و عمق زخم ممکن است با توجه به ناحیه تشریحی متفاوت باشد.
• زخم فشاری درجه ۴: این مرحله شدیدترین مرحله است. زخم با ضخامت کامل است که تا عضله، تاندون یا استخوان زیرین گسترش می‌یابد. عمق زخم با توجه به ناحیه تشریحی متفاوت است و ممکن است به ساختارهای حمایت‌کننده مانند ماهیچه‌ها یا تاندون‌ها گسترش یابد. بافت استخوانی را می‌توان در زخم دید یا لمس کرد.

شناسایی و درمان به‌موقع زخم‌های فشاری اهمیت بسیاری دارد، زیرا در صورت پیشرفت، ممکن است به عفونت‌های جدی و مشکلات سلامتی منجر شوند.

سؤالات متداول در مورد انواع زخم بستر

1. چگونه می‌توان از زخم بستر پیشگیری کرد؟
   با تغییر منظم وضعیت بدن، استفاده از وسایل کمکی مناسب، مراقبت از پوست و تغذیه مناسب.
2. چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
   در صورت مشاهده علائمی مانند قرمزی مداوم، زخم باز یا علائم عفونت مانند تب و ترشح چرکی.
3. آیا زخم بستر قابل درمان است؟
   بله، با تشخیص زودهنگام و استفاده از روش‌های درمانی مناسب، می‌توان زخم بستر را درمان کرد.