اشکال دارویی

لیست اشکال دارویی

داروها را ممکن است به اشکال مختلف دارویی تهیه نمود. اغلب، اثربخشی یک دارو بستگی به شکل دارو و طرز مصرف آن دارد. پس از بررسی آثار فارماکولوژیکی یک دارو، کارخانجات دارویی سعی می‌کنند دارو را بهترین شکل ممکن تهیه و به بازار عرضه نمایند. اشکال دارویی عبارتند از:

1. عصاره ها (Extracts)

برای تهیه عصاره ها مواد موثر گیاهی یا حیوانی را توسط حلال های اب و یا اتر استخراج می‌نمایند سپس مایع حاصله را تبخیر نموده و غلیظ می‌کنند. این ماده عصاره نامیده می‌شود و معمولا 4 ای 5 مرتبه قوی تر از داروهای خام اولیه است. عصاره ها بر چند نوع هستند: عصاره مایع، عصاره جامد و عصاره نرم.

2. کپسول ها (Capsules)

 محفظه های استوانه ای و یا بیضی شکل است که از مخلوط اب، گلیسیرین و ژلاتین تهیه می‌شود. کپسول ها طعم بدمزه و تلخ داروها را مخفی نموده و پس از ورود به معده و جاورت با شیره معدهی حل می‌گردند. کپسول ها را به دو دسته کپسول های سخت و نرم تقسیم می‌کند. کپسول های نرم دارای جداری نازک و نرم بوده و محتوی ان ها را روغن هایی مثل کرچک و یا روغن ماهی تشکیل می‌دهند در حالی که کپسول های سخت از گردها پر شده اند.

3. قرص ها (Tablets)

قرص ها یکی از اشکال دارویی جامد می‌باشند. برای تهیه انها داروها را اول به صورت گرد دراورده و سپس گرد ها را به کمک ماشین های مخصوص متراکم ساخته و به صورت قرص در می‌آورند. قرص ها به شکل های مختلف استوانه ای و پهن تهیه می‌شوند در صورتی که قرص بد طعم، سوزاننده یا بدرنگ باشد روی ان از یک ورقه لعاب قندی که ممکن است به رنگ های مختلف باشد می‌پوشانند و چنین قرصی را دراژه می‌نامند.
بعضی از مواد تشکیل دهنده قرص ها ممکن است در محیط اسیدی معده تجزیه شود در این صورت قرص ها را از یک لایه گلوتن و یا کراتین می‌پوشانند چنین قرص هایی در معده باز نشده ولی در محیط قلیایی روده باز شده و جذب می‌گردد. قرص هایی که از راه زیر زبان جذب می‌شوند به نام Linguette معروف هستن. مانند لینگ هورمون‌ها.

4. قرص های مکیدنی (Lozenges)

قرص های مکیدنی به شکل های استوانه ای مسطح و غیره تهیه می‌شوند معمولا داروهای مختلف را با مواد معطر، شکر و موسیلاژ مخلوط کرده و به صورت قرص در می‌آورند. این قرص از طرق مکیدن مورد استفاده قرار می‌گیرد و معمولا برای تسکین سرفه و ضد عفونی دهان و گلو مصرف می‌شوند.

5. گرانول (Granule)

گرانول ها حبه های خیلی کوچکی هستند که معمولا در ترکیب ان ها یک ماده دارویی شدیدالاثر وسمی وارد می‌شوند مانند گرانول استریکنین و ارسینک. پمادها یا

6. پمادها یا روغن ها (Ointments)

 پمادها داروهای نیمه جامدی هستند که از ترکیب مواد موثره دارویی با مواد چربی نظیر وازلین، لانولین و یا پیه خوک (Axonge) به دست می‌آیند. در صورتی که در تهیه پمادها مقادیر زیاد گردهای دارویی مانند نشاسته، کائولن، تالک و اکسید روی  وارد شود ان را ضماد یا خمیرپوستی ( Pastes ) می‌نامند.

7. شیاف ها (Suppositories)

شیاف ها داروهای جامد مخروطی شکل هستند که از راه قرار دادن در راست روده استعمال می‌شوند. در ساختمان شیاف ها کره، کاکائو، صابون، پیه و ژلاتین به کار می‌رود. شیاف ها در حرارت معمولی جامد بوده ولی در حرارت بدن ذوب گشته و مواد موثره ان ها جذب می‌شود. بعضی از شیاف ها اثر موضعی دارند مانند شیاف های ضد بواسیر و ملین و برخی دیگر مانند شیاف های انتی بیوتیک و غیره دارای اثر عمومی هستند.

8. اوول ها (Ovules)

داروهایی هستند بیضی شکل که از راه قرار دادن ان ها عبارت است از گلیسیرین، ژلاتین، اب و داروهای موثر.

9. شربت (Syrups)

شربت ها داروهایی هستند از انحلال مواد موثر دارویی در شربت قند به دست می‌آیند.

10. الگزیرها (Elixirs)

الگزیرها داروهای مایعی هستند که در ترکیب ان ها الکل، شکر و بعضی مواد معطر به کار رفته است مانند الگزیردیفین هیدرامین که برای رفع سرفه مصرف می‌شود.

11. سوسپانسیون (Suspension)

سوسپانسیون ها مخلوط های مایعی هستند که مواد موجود در ان ها برای مدت کوتاهی به حالت تعلیق باقی می‌ماند و سپس رسوب می‌نماید. موقع استعمال باید ان ها را تکان  داد.

12. اولسیون ها (Emulsions)

اولسیون هاف سوسپانسیون های چربی و روغن در اب هستند. امولسیون ها از مخلوط نمودن اب و وغن به کمک مواد امولسیون کننده مانند صمغ عربی و کتیرا تهیه می‌گردند. مانند امولسیون پارافین مایع و فنل فتالئین که به عنوان داروی ملین به کار می‌رود.

13. محلول های دارویی

محلول های دارویی از انحلال مواد شیمیایی مختلف در اب مقطر به دست می‌آیند. معمولا این محلول ها برای استعمال داخلی یا خارجی به کار می‌روند مانند محلول کلرورسدیم و محلول اسید بوریک.

14. لوسیون ها (Lotions)

لوسیون ها داروهای مایعی بوده که مواد دارویی گوناگون در ترکیب آن ها به کار رفته و از طریق مالیدن روی پوست مصرف می‌شود. در ترکیب لوسیون ها اغلب اوقات کمی الکل وجود دارد که موجب تسریع در خشک شدن و افزایش اثر خنک کنندگی ان ها می‌شود. لوسیون ها برای شستن و پاک کردن پوست یا برای برطرف کردن دانه های پوستی و خارش مصرف می‌شوند مانند لوسیون کالامین.

ویژگی‌ها و مزایای هر شکل دارویی

هر یک از اشکال دارویی ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارند که آن‌ها را برای شرایط خاصی مناسب می‌سازد:

• قرص‌ها و کپسول‌ها راحتی در حمل‌ونقل و مصرف ساده‌ای دارند، اما ممکن است برای برخی افراد با مشکلات بلع مشکل‌ساز باشند.
• شربت‌ها و سوسپانسیون‌ها برای کودکان یا افرادی که مشکل بلع دارند مناسب‌تر هستند و سریع‌تر اثر می‌کنند.
• کرم‌ها و پمادها در مواردی که جذب دارو از طریق پوست نیاز باشد، مؤثر هستند و معمولاً عوارض سیستمیک کمی دارند.
• آمپول‌ها و ویال‌ها برای داروهایی که باید سریع اثر کنند یا قابل مصرف دهانی نیستند استفاده می‌شوند.

عوامل مؤثر در انتخاب شکل دارویی مناسب

برای انتخاب بهترین شکل دارویی، پزشکان و داروسازان باید عوامل زیر را مد نظر قرار دهند:

1. نوع بیماری: برخی بیماری‌ها نیاز به اثربخشی سریع دارو دارند و باید دارو به صورت تزریقی مصرف شود. در مقابل، برای بیماری‌های مزمن، قرص‌های آهسته‌رهش می‌توانند مناسب‌تر باشند.
2. سن بیمار: کودکان و افراد مسن ممکن است نتوانند برخی از اشکال دارویی مانند قرص‌ها را مصرف کنند و نیاز به اشکال مایع یا جویدنی داشته باشند.
3. اولویت‌های بیمار: برخی بیماران به دلیل راحتی، تمایل بیشتری به مصرف داروهای خاصی مانند شربت دارند.

اشکال دارویی جدید و نوآورانه

در دنیای امروز، فناوری نقش مهمی در بهبود اشکال دارویی دارد. پچ‌های دارویی ترانس‌درمال یکی از نوآوری‌های اخیر است که دارو را از طریق پوست به جریان خون منتقل می‌کند. این روش می‌تواند برای بیمارانی که نمی‌توانند داروهای خوراکی مصرف کنند یا نیاز به دوز ثابت دارو در طول روز دارند بسیار مؤثر باشد.

نانوداروها نیز از جمله دیگر پیشرفت‌های داروسازی هستند که با استفاده از نانوذرات، داروها را به مناطق خاصی از بدن هدایت می‌کنند و میزان اثربخشی آن‌ها را افزایش می‌دهند.

سخن آخر

آشنایی با اشکال دارویی و ویژگی‌های آن‌ها می‌تواند به ما کمک کند تا بهتر بتوانیم از داروهای خود استفاده کنیم و نتایج بهتری از درمان بگیریم. درک درست از نحوه اثرگذاری و انتخاب صحیح شکل دارویی، می‌تواند تفاوتی بزرگ در نتیجه درمان داشته باشد.

سوالات متداول در مورد اشکال دارویی

1. چرا برخی داروها به‌صورت کپسول تولید می‌شوند و نه قرص؟
   کپسول‌ها برای داروهایی مناسب هستند که ممکن است در صورت قرارگیری در معرض هوا یا اسید معده از بین بروند. کپسول‌ها همچنین می‌توانند طعم ناخوشایند داروها را پوشش دهند.
2. آیا پمادها اثربخشی بیشتری نسبت به کرم‌ها دارند؟
   بسته به نوع بیماری، پمادها و کرم‌ها هر دو اثربخشی مناسبی دارند. پمادها بیشتر برای مواردی استفاده می‌شوند که نیاز به ماندگاری طولانی‌تر دارو روی پوست باشد.
3. چرا برخی داروها به شکل شربت و برخی دیگر به‌صورت قرص تولید می‌شوند؟
   نوع دارو و نیازهای بیمار تعیین‌کننده شکل دارویی مناسب است. شربت‌ها برای بیمارانی که مشکل بلع دارند مناسب‌تر هستند، در حالی که قرص‌ها معمولاً راحت‌تر حمل و نگهداری می‌شوند.